TÜRK KAYSERİ HALISI

Kayseri ve çevresinde dokunan halılar, Türk halı sanatının en önemli bir bölümünü oluşturur. Kayseri halıları, Bünyan ve Yahyalı halıları olarak iki bölümünde karşımıza çıkmaktadır. Bu halılar, incelikleri yanında geleneksel motiflerin sürdürülmesi açısından da halı dokuma sanatının gelişimini belgeleyen eserlerdir.

Kayseri ve çevresinde dokunan halılar, Türk halı sanatının önemli bir bölümünü oluşturur. Kayseri halıları, Bünyan ve Yahyalı halıları olarak iki bölümde karşımıza çıkmaktadır. Bu halılar, incelikleri yanında geleneksel motiflerin sürdürülmesi açısından da halı dokuma sanatının gelişimini belgeleyen eserlerdir. Bünyan halısının çözgüsü pamuk olup, dokusu yün ve floştur. Yaygın olarak doğal renkler, beyaz, siyah, gri, mor renkler kullanılır. Zeminler kırmızı, mavi ve lacivert tonlarındadır. Minder, yastık, taban, sedir halıları olarak boylarına göre sınıflandırılır.

Yahyalı halılarını Bünyan halılarından ayıran en önemli özellik hem çözgüsünün hem de dokuma ipinin yün olmasıdır. Geometrik motifler ve çiçek motiflerinin kullanılması, iplerin tamamen kök boya ile renklendirilmesi de Yahyalı halılarının ayrı bir özelliğidir. Yahyalı halıları desen özelliklerine göre, kemerli, göbekli, mihraplı, dabazlı ve iç göbek olarak sınıflandırılır. Bordürler 3 veya 4 olabilir. Geometrik motiflerin kullanıldığı Yahyalı halılarına ait desenlerin 16. yy. başlarına kadar dayandığı anlaşılmaktadır.

 

Kullanıldıkça değerleri artan Kayseri halıları çok yaygın olarak dokunmaktadır. Kayseri yöresi kilimleri, Anadolu'da dokunan kilimlerin bir çoğu ile aynı özellikleri taşımakla birlikte, kendine has bir yapıya sahiptir. Kullanılan motifler çinide, mermerde, oymacılıkta hatta tezhipte kullanılan motiflerle benzerlik gösterir. Kilimde kullanılan dokuma tekniğinin gereği olarak motifler, köşeli geometrik biçime dönüşmüştür. Diğer yöre kilimlerine bakıldığında dokuyan kişilerin sabır ve yeteneklerine hayran kalmamak mümkün değildir. Yaygı, perde ve çuval olmak üzere dokunan kilimler daha sonra kullandıkları yere göre isimlendirilirler. Kayseri yöresinin ünlü Sarız ve Yahyalı kilimleri kendine has özellikleriyle, Çubuklu, İbikli, Papatyalı, Nalçalı, Sandıklı, Kırkbudak, Kalaycı, Yusuflar, Yörük ve Avşar kilimleri olarak adlandırılırlar.

Bünyan Halıları

Kayseri’nin ilçesi olan Bünyan’ın halıcılıkta adını duyurması, Bünyan’ın yerleşim yeri olarak büyümesiyle başlar. Türklerin Bünyan’a kesin olarak hangi tarihlerde geldikleri bilinmemektedir. Ancak gerek Kayseri’de gerekse Bünyan’da Kuman (Kıpçak), Hazar, Saka ve Uz Türklerine ait yer adları 1071 yılında çok daha önceleri bu bölgeye Türlerin yerleştiklerini göstermektedir.  Bu bölge 1071 Malazgirt zaferinden sonra 1086 yılında Mehmet Gümüştekin Gazi tarafından fethedilip Danişmentli Beyliğine bağlanmış ve

Türkleştirilmiştir.

Bünyan halılarının kendine özgü motifleri vardır. 18. ve 19. yüzyıllarda nüfusun artmasıyla halı üretimi de artmıştır. Bünyan’da kilim ve ipek halı dokumacılığı da yünlü halılarda birlikte yapılmakta idi. Bünyan halıcılığının gerçek anlamda atılım yapması ise 20. yüzyılda 1914 – 1916 yıllarında gerçekleşmiştir. Bu tarihlerde kilim tezgahları tamamen halı dokumasına uygun hale getirilmiş, kilim ve ipek halı dokumacılığı ise kaybolmuştur. Kök boya kullanımı da çok kısa bir süre daha devam etmiş, 1926 yılında Bünyan halı ipliği fabrikasının kurulmasıyla o da tarihe karışmıştır.

Bünyan halılarında zemin iki kısmında ibarettir. Birinci kısım kenar suların ve kolonların bulunduğu alan, ikinci kısım ise iç mekandır. Her iki kısım arasında da bir uyum mevcuttur. Halılarda kullanılan bordürler yer ve bölgeler itibariyle farklılık gösterir. Bazı bölgelerde bordürler üç sıra iken bazı bölgelerde 7 - 8 sıra olmaktadır.

Bünyan halıcılığının temeli Orta Asya kökenli olup Anadolu’daki zaman içerisindeki kültürel, ekonomik, sosyal yapısındaki değişmelerin zorlanması ile gelişim evresini tamamlamıştır. 1908- 1909 yıllarından itibaren Bünyan halılarında malzeme olarak suni boyalarla boyanmış fabrikasyon yün ipliği ile pamuk ipliği kullanılmaya başlamıştır. Bu dönem halılarında kullanılan motifler genelde düzenleme olarak ifade edilen geometrik esaslı motiflerdir. Birden fazla motifle düzenleme, atlamalı düzenleme ve merkeze toplanan düzenlemeleridir. Yani zamanda bir motifin tekrarından oluşan düzenlemeler de vardır. Bu dönemde dokunan halıları dört grup da toplamak mümkündür.

  • İpi elde yapılıp tabii boyalarla boyanan ipliklerden dokunan halılar.
  • Sentetik boyalarla boyanmış Manchester yün ipinden yapılan halılar.
  • Boyasız koyunyününden yapılan halılar (Paturel ve anakara)
  • Bursa ipeğinden yapılan halılar (İpek halılar)

Bünyan halılarının santimetre karesinde ortalama 16-30 ilmek bulunmaktadır. Halının santimetre karesinde ilmek sayısı ne kadar fazla olursa kalitesi o nispette iyi olur. Halı iplerinde numara yükseldikçe (2,5 – 3,75 nim) ip incelir. Santimetresinde 16 ilmek (düğüm) olan halılara 20 nim çözgü, santimetre karesinde 30 ilmek olan halılarda 30 nim çözgü kullanılır.  Bünyan halılarında Türklerin en sevdiği renk olarak bilinen kırmızı rengin zenginlik, asalet sembolü olması bu rengin sık kullanılmasına sebep olmuştur. Kırmızı renkten sonra sarı, mavi, yeşil, siyah ve beyaz renklerde ağırlıklı bir şekilde kullanılmaktadır

Yahyalı Halıları

Yahyalı halıları, tüm Anadolu halıları içinde koyu yeşil, koyu kırmızı, bordo, lacivert,

indigo mavisi, kahverengi gibi en sıcak, en koyu renkleri taşıyan halılar arasında yer alır.

Bunun başlıca nedeni, bölgenin çok sert geçen bir karasal iklime salip olması ve kullanılan kökboyaların özünü oluşturan bitkilerin de bölge topraklarında bol bulunmasıdır. Buna karşılık Yahyalı halıları, özgün motiflerin sergilendiği zenginlik ve göz alan simetrik görüntüleriyle kendilerini göstermişlerdir.

Hayvanlardan kırkılan bu kaliteli yün, iyice yıkandıktan sonra kurutulup, özel olarak yapılmış taraklardan geçirilir. Yünü ip haline getirebilmek için yüzyıllar ötesinden gelen kirman ve çıkrık tekniği uygulanmaktadır.

Yahyalı halılarının çözgüleri, atkıları ve ilmeleri tamamen yündür. En göz alıcı niteliklerinden biri de yünün ipeği andıran parlaklığı ve geçen yıllar içinde halının eskiyip yıkanmasıyla beraber bu parlaklığın daha belirginleşmesidir. Günümüzde Yahyalı halıları arasında üstün kaliteli “Öz Yahyalı” adı verilen halılar için %100, diğer halılarda ise en az %70 kök boya kullanılmaktadır. Bugün iki binden fazla tezgahta Yahyalı kadınlarının özenle dokuduğu halıların kırmızı rengi, Orta Anadolu bozkırlarında yoğun miktarda yetişen, yöre halkının “boyalı çili” adını verdiği bitkinin kökünden elde edilir. Kahverengi tonları ceviz kabuğu ve yapraklarından, kül rengi gri ise kokuşmuş balçık çamurundan elde edilmektedir.

Yörede ticari amaçla dokunan halıların yanı sıra, kadınların kendi evleri için dokudukları halılar da önemli bir yer tutmaktadır. Hemen her aile için gurur vesilesi oluşturan odalara serilmiş halılar, o evdeki kadınların becerilerini sergileyen en önemli unsurlardan biridir. Özellikle, geç kızların çeyiz sandıkları için dokudukları bu halıların üzerindeki renk ve motifler olağanüstü bir albeni sergilemektedir. Yöreye özgü motifler arasında yer alan karanfil, haşhaş ve gül motifleri sevgiyi, sadakati ve aşkı simgelemektedir

Yahyalı halıları desen özelliklerine göre;

  • Kemerli
  • Göbekli
  • Mihraplı
  • Dabazlı
  • İç göbek olarak sınıflandırılır.

Bordürler 3 veya 4 olabilir. Geometrik motiflerin kullanıldığı Yahyalı halılarına ait desenlerin 16. yüzyıl başlarına kadar dayandığı anlaşılmaktadır. Göbekteki madalyonun etrafını geniş biçiminde süsleyen küpe motifi evliliği, mutlu bir yuva kurma dileğini; kurtağzı, gelebilecek kötülüklerden korunma arzusunu, koçboynuzu da güçlü, sağlıklı kalmayı ve bereketi simgelemektedir.

Anadolu halıları içinde yalnız Yahyalı çeyiz halılarında görülen özgün motiflerden biri de genç kızların halılarını bordürleri üzerine dokudukları stilize köy kompozisyonları, halının bordürlerinde bir tablo veya bir çizgi roman gibi boydan boya uzanmışlardır. Genç kız sembolize etmek istediği evini, komşuların evlerini, köyün çeşme ve camisini, ağaçları yan yana dokuyarak resimler. Genç kız halısına dokuduğu bu motiflerle köyüne, ailesine mutluluk ve bereket temennisini dile getirmektedir. Yahyalı halıları kullandıkça ve eskidikçe değeri artan ve rengi solmayan bir özelliğe sahiptir.

Kayseri İpek Halısı

İpek üzerine ipek dokuma olup santimetre karesinde 7x7: 49 veya 8x8: 64 dokuma tekniği ile dokunmaktadır. %100 kimyasal boya tekniklerini uygulandığı için renk kombinasyonları çok fazladır. Desen tasarımları Anadolu’da uygulanmış ve kullanımı bütün desenleri içerdiği için çok zengindirler. En fazla dokunan desen, hayat ağacı motiflerinden oluşur. Desenlerin arasına çok kullanılmamakla beraber kuş motifleri yapılır. Dokunması zor bir halı olduğu için üretimi çok kısıtlıdır. Metrekaresinde sinde 700 bin ile 1 milyon düğüm bulunan bir Kayseri ipek halıları dış pazarlarda büyük ilgi görmektedir. Üretimin % 70’si ihracata dayanmaktadır.

Ülkemizde muhtelif yörelerde dokunan halıların, kendilerine özgü kalite, desen, malzeme, düğüm tekniği, hav yüksekliği gibi özellikleri vardır. Türk standartları enstitüsü yöresel özellikleri dikkate alarak her yöre halısı için belirli standartlar getirmiştir.

Kayseri Halılarının Ülkemizdeki Yeri ve Önemi

Kayseri ve çevresinde dokunan halılar, Türk halı sanatının en önemli bir bölümünü oluşturur. Kayseri halıları (Yahyalı ve Bünyan) renk, desen ve dokuma özellikleri yönünden ülkemizde ayrı bir yere sahiptir. Geçmişten günümüze gelen Kayseri, Yahyalı ve Bünyan halıları çeşitli müzelerde sergilenmektedir. Kayseri Yahyalı ve Bünyan’da dokunmuş öyle farklı zenginlikte o kadar çok halı bulunmaktadır ki, bunların her biri ayrı bir sanat eseridir.

Kayseri Halılarının Dünyadaki Yeri ve Önemi

18. 19. yüzyıllardan günümüze kadar gelen Kayseri halıları Dünya tarafından yakından takip edilmiş ve kısa zamanda meşhur olmuştur. Bünyan ve Yahyalı halılarının desen ve renk özellikleri, düğüm sıklıkları ve güzel görünümleri ülkemiz dışında da ilgi görmektedir.

Bünyan ve Yahyalı’da halı dokuma günümüzde de devam etmektedir. Dünya Yahyalı ve Bünyan halılarını izlemekte ve değerlendirmektedir.

Kayseri Halılarının Ülke Ekonomisine Katkısı

Dış piyasalarda haklı bir üne sahip olan Bünyan halıları, yılların geleneği olarak hemen hemen her evdeki halı tezgahlarında dokunmaya devam etmektedir. Halı için gerekli ipek Uşak’tan temin edilip Kayseri’de boyatılmaktadır. Bir nevi halı fabrikası görünümündeki Bünyan’da halı dokuyan kızlar 6 metrekare halıyı 30–35 günde bitirmektedirler. Dokunan halılar, “İnce çiçekli, buğdaylı, üzümlü, dönmeli, kirpikli” adları verilen geleneksel motifleri taşımaktadır. Gördes düğümü ile dokunan Bünyan halılarının çözgüsü pamuk ipliğinden yapılmaktadır. Beğeniyle satın alınan Bünyan halıları ülke ekonomisine katkıda bulunmaya devam etmektedir.

Yahyalı Halısı ülkemizde üretilen el halılarının en ünlülerinden birisidir. Yahyalı halıları Türkiye’nin her yerinde ve özellikle Avrupa’da tanınmakta ve Pazar bulmaktadır. Halıcılık ilçe (Yahyalı) ekonomisinde en önemli unsurlardan birisi olmasına rağmen, ekonomik krizlerin sürekli devam etmesi, ham madde ve işçilik maliyetlerinin artması, makine halılarının çoğalması ve el halılarından ucuz olması üretimde hızlı bir düşüşe neden olmuştur. Bu nedenle ilçede (Yahyalı’da) hemen her evde en az bir tane var olan halı tezgahı sayısı %75 oranında azalmıştır.

Yahyalı halıları %100 yün olması, boyamada tabii boyalar (kök boyası) kullanılması, ilmik sayısının sıklığı ve modelleri ile tanınmaktadır. Çamur, asma yaprağı, ceviz kabuğu, ceviz yaprağı, cehri ve benzer bir çok tabii malzeme halı ipi boyamasında kullanılmaktadır. Bu boyaları başka el halılarında bulmak mümkün değildir.

Yahyalı halıları kullandıkça ve eskidikçe değeri artan ve rengi solmayan bir özelliğe sahiptir. Maddi olarak enflasyona yenilmeyen bir değerdir. Yahyalı halısı. Yahyalı halısının

metrekare birim fiyatı ilmik sayısının sıklığına, dokumanın düzgünlüğüne göre değişmektedir.

Halılar sergi olarak rahat bir kullanıma sahiptir. Divan, seccade, yolluk, mihraplı, göbekli,

dabazlı gibi değişik ebat ve ölçülere sahip modeller mevcuttur.

Yahyalı’da Perşembe ve Cuma günleri kurulan halı pazarından ayrıca ilçede bulunan halı satışı yapan esnaflardan hatta evlerden bile halı satın alınabilir. Özellikle İstanbul, Ankara, İzmir, Bodrum, Antalya gibi büyük şehirlerimizdeki ve Kapadokya gibi turizm beldelerimizdeki halı satışı yapan esnaflarda Yahyalı halısının görmek ve satın almak mümkündür.

KAYNAK:

http://www.kayseri.gov.tr/dokumacilik

http://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/Kayseri%20Halısı%20Desenleri.pdf

http://blog.milliyet.com.tr/bunyan-halisi/Blog/?BlogNo=525812

http://yahyali.bel.tr/yahyali-halisi/